Wordt het nu moeilijker om omgevingsvergunningen aan te vechten? Een nieuwe regeling streeft naar meer rechtszekere vergunningen.

De droom van elke projectontwikkelaar of bouwheer: een vergunning en klaar. De wens van elke milieuvereniging of omwonende: toegang tot de rechter wanneer hun belangen geschaad worden. De hoop van de Vlaamse regering: een kader creëren voor rechtszekere en robuuste vergunningen. Tussen droom en werkelijkheid zitten heel wat wetten en praktische bezwaren. Dit is ook hier het geval met het nieuw ontwerpdecreet dat de Vlaamse Regering goedkeurde en waarmee getracht wordt om de procedures voor de Raad voor Vergunningsbetwistingen en het Handhavingscollege te “optimaliseren”. U leest het hier:

De Vlaamse Regering heeft op 30 oktober 2026 een nieuw ontwerpdecreet goedgekeurd dat de procedures voor de Raad voor Vergunningsbetwistingen en het Handhavingscollege moet optimaliseren. De hervorming kadert binnen het Actieprogramma Rechtszekere en Robuuste Vergunningen en heeft tot doel om geschillen over omgevingsvergunningen sneller, efficiënter en meer oplossingsgericht te beslechten.

Opvallend is dat de decreetgever opnieuw sleutelt aan de voorwaarden waaronder een burger een onwettigheid in een vergunningsbeslissing kan aanvoeren. Een eerdere hervorming uit 2021 werd op dit punt immers gedeeltelijk vernietigd door het Grondwettelijk Hof.

Wat verandert er precies en heeft de Vlaamse decreetgever ditmaal voldoende rekening gehouden met het recht op toegang tot de rechter?

Een eerdere hervorming teruggefloten door het Grondwettelijk Hof

Het is niet de eerste keer dat de Vlaamse decreetgever probeert om de rechtspleging bij de Raad voor Vergunningsbetwistingen te optimaliseren.

In 2021 werden verschillende nieuwe voorwaarden ingevoerd die de mogelijkheden om een omgevingsvergunning aan te vechten, moesten beperken. Zo werd in artikel 35 van het DBRC-decreet bepaald dat een aangevoerde onwettigheid slechts tot vernietiging kon leiden wanneer aan bepaalde voorwaarden werd voldaan.

Het ging daarbij onder meer om de zogenaamde belangenschade, de relativiteitseis en de attentieplicht.

Het grondwettelijk Hof diende reeds uitspraak te doen over deze regeling. Wij bespraken deze uitspraak reeds uitgebreid in onze eerdere bijdrage “Het Grondwettelijk Hof vernietigt de attentieplicht en de relativiteitseis”.

Het nieuwe ontwerpdecreet: een strenger belang bij het middel?

Met het nieuwe ontwerpdecreet wil de Vlaamse Regering opnieuw duidelijkheid scheppen over het belang dat een verzoeker moet hebben bij een aangevoerde onwettigheid.

Concreet wordt artikel 35 van het DBRC-decreet aangepast om te verduidelijken dat de verzoekende partij moet aantonen, of minstens aannemelijk maken, dat zij door de aangevoerde onwettigheid concreet en persoonlijk wordt benadeeld.

Wat betekent dit precies?

Stel bijvoorbeeld dat een omwonende een omgevingsvergunning voor een grootschalig bouwproject wil aanvechten omdat de mobiliteitseffecten onvoldoende werden onderzocht. Wanneer de bijkomende verkeersdrukte rechtstreeks gevolgen kan hebben voor zijn woonomgeving, kan hij aannemelijk maken dat de aangevoerde onwettigheid zijn belangen raakt.

Het volstaat dus niet om louter een onwettigheid aan te wijzen, zonder duidelijk te maken hoe die de eigen belangen raakt.

Op het eerste gezicht lijkt de nieuwe bepaling de beroepsmogelijkheden van burgers dus verder te beperken. Toch is enige nuance vereist.

De voorwaarde dat een verzoeker door een aangevoerde onwettigheid moet worden benadeeld, bestaat immers vandaag al. Bovendien heeft het Grondwettelijk Hof deze voorwaarde in 2023 uitdrukkelijk aanvaard. Volgens de memorie van toelichting beoogt de Vlaamse Regering dan ook geen fundamenteel nieuwe beperking van het recht op toegang tot de rechter, maar vooral een verduidelijking van de bestaande regelgeving en een verankering van de rechtspraak van de Raad voor Vergunningsbetwistingen.

Wel zal ook het Procedurebesluit worden aangepast, zodat verzoekers in hun verzoekschrift het belang bij ieder afzonderlijk middel moeten uiteenzetten.

Voor wie een omgevingsvergunning wenst aan te vechten, wordt een zorgvuldige onderbouwing van de aangevoerde beroepsmiddelen dus des te belangrijker.

Wat vindt de Raad van State van de nieuwe belangvereiste?

Ook de afdeling Wetgeving van de Raad van State heeft zich in haar advies over de nieuwe hervorming uitdrukkelijk gebogen over de verenigbaarheid ervan met het recht op toegang tot de rechter.

De Raad benadrukt daarbij dat uit het vereiste van een concrete en persoonlijke benadeling niet zomaar kan worden afgeleid dat deze benadeling door de rechter ook voldoende ernstig moet worden geacht. Een dergelijke bijkomende voorwaarde zou immers opnieuw kunnen botsen met het arrest van het Grondwettelijk Hof van 11 april 2023.

Ook voor milieuverenigingen blijft de toegang tot de rechter een belangrijk aandachtspunt. Het Grondwettelijk Hof oordeelde eerder al dat dergelijke verenigingen in beginsel in hun collectief belang worden geraakt door onwettigheden bij de besluitvorming in omgevingszaken. Het nieuwe ontwerp mag aan die bescherming geen afbreuk doen.

De hervorming lijkt daarmee vooral bestaande rechtspraak te bevestigen, eerder dan een volledig nieuwe ontvankelijkheidsvoorwaarde in het leven te roepen. Of zij in de praktijk daadwerkelijk tot een strengere beoordeling van middelen zal leiden, zal moeten blijken uit de toekomstige rechtspraak.

Meer mogelijkheden voor bemiddeling en strengere aanpak van vertragingsprocedures

Naast deze wijzigingen bevat het ontwerpdecreet nog enkele andere maatregelen om de procedures voor de Raad voor Vergunningsbetwistingen efficiënter te laten verlopen.

Zo wil de Vlaamse Regering ook sterker inzetten op een oplossingsgerichte geschillenbeslechting. De Raad voor Vergunningsbetwistingen krijgt daarom ruimere mogelijkheden om zelf het initiatief te nemen tot bemiddeling, zonder dat hiervoor voorafgaand het akkoord van alle procespartijen vereist is.

De vrijwilligheid van de bemiddeling blijft evenwel een belangrijk uitgangspunt. Het is immers weinig zinvol om partijen tot een akkoord te dwingen wanneer daarvoor geen enkele bereidheid bestaat.

Daarnaast worden de mogelijkheden om geldboetes op te leggen wegens kennelijk vertragend of onrechtmatig procesgebruik uitgebreid.

Voortaan zou niet alleen de verzoekende partij, maar ook een andere procespartij een geldboete kunnen krijgen wanneer zij de rechtspleging voor dergelijke doeleinden aanwendt. De maximale geldboete wordt bovendien verhoogd tot 5.000 euro. De regeling wordt tevens uitgebreid tot schorsingsprocedures en de geldboete zal ook op verzoek van een procespartij kunnen worden opgelegd.

Maar wanneer is er dan precies sprake van onrechtmatig procesgebruik?

Volgens de memorie van toelichting kan een geldboete onder meer worden opgelegd wanneer een beroep te kwader trouw wordt ingesteld, uitsluitend bedoeld is om schade toe te brengen of te misleiden, dan wel wordt aangewend voor een ander doel dan waarvoor de beroepsmogelijkheid wettelijk is voorzien.

Ook bepaalde concrete proceshandelingen kunnen aanleiding geven tot een geldboete. De memorie van toelichting verwijst bijvoorbeeld naar opeenvolgende wrakingsverzoeken die kennelijk worden ingesteld om de procedure te vertragen, of het herhaaldelijk opwerpen van identieke excepties of middelen tegen een herstelbeslissing waarover de Raad voor Vergunningsbetwistingen zich reeds heeft uitgesproken.

Daarbij mag niet uit het oog worden verloren dat een beroep niet automatisch onrechtmatig is louter omdat het weinig slaagkansen heeft of voor de vergunninghouder vertraging veroorzaakt. Het recht om een vergunningsbeslissing aan een rechterlijke controle te onderwerpen, blijft immers een fundamenteel onderdeel van de rechtsbescherming. De sanctie moet dan ook restrictief worden toegepast, rekening houdend met de concrete omstandigheden van het dossier.

De rechterlijke wettigheidstoets blijft ongewijzigd

Opvallend is dat de Vlaamse Regering oorspronkelijk ook de omvang van de wettigheidstoets door de Raad voor Vergunningsbetwistingen decretaal wilde vastleggen.

Daarbij wilde zij de bestaande rechtspraak over de zogenaamde “terughoudende toetsing” decretaal verankeren. Wanneer de vergunningverlenende overheid over een eigen beoordelingsvrijheid beschikt, bijvoorbeeld bij de beoordeling van de goede ruimtelijke ordening, mag de Raad voor Vergunningsbetwistingen zijn eigen beoordeling immers niet in de plaats stellen van die van het bestuur.

De afdeling Wetgeving van de Raad van State formuleerde hiertegen evenwel fundamentele bezwaren.

Hoewel de Raad voor Vergunningsbetwistingen zich als wettigheidsrechter niet in de plaats mag stellen van de vergunningverlenende overheid, moet hij wel kunnen nagaan of de bestreden beslissing alle toepasselijke rechtsnormen en algemene rechtsbeginselen eerbiedigt.

Bovendien kan het Europees recht, in het bijzonder het Europees milieu- en omgevingsrecht, een meer doorgedreven rechterlijke controle vereisen. De intensiteit van deze controle kan dan ook niet zonder meer op algemene wijze worden beperkt tot een marginale toetsing van het overheidshandelen.

Ook het recht op toegang tot een rechter met voldoende rechtsmacht vereist in het algemeen dat de omvang van de rechterlijke controle steeds wordt afgestemd op de concrete omstandigheden van het geschil.

De Raad van State herhaalde voorts nog dat de interpretatie over een onduidelijk stedenbouwkundig voorschrift in elk geval geen uitoefening van de beleidsvrijheid of appreciatiemarge van de vergunningverlenende overheid uitmaakt. In dergelijke gevallen moet het bestuur steeds nagaan wat de bedoeling van de auteur was om de juiste betekenis en draagwijdte van het voorschrift te bepalen. Ook op dit punt moet de Raad voor Vergunningsbetwistingen dus de juiste betekenis en draagwijdte van het voorschrift ten volle kunnen toetsen, zonder zich te beperken tot een terughoudende beoordeling.

In essentie benadrukt de Raad van State dat de Raad voor Vergunningsbetwistingen de omvang en intensiteit van zijn wettigheidstoets moet kunnen afstemmen op de concrete omstandigheden van het geschil, zonder daarbij op algemene wijze te worden beperkt in zijn toetsingsbevoegdheid. Het inroepen van een nieuw decretaal begrip van een “terughoudende toets” werd dan ook niet wenselijk geacht.

Naar aanleiding van deze bezwaren heeft de Vlaamse Regering de voorgestelde bepaling uiteindelijk volledig uit het ontwerpdecreet geschrapt.

De Raad voor Vergunningsbetwistingen blijft bijgevolg bevoegd om de wettigheid van vergunningsbeslissingen te toetsen, zonder dat de voorgestelde nieuwe decretale beperkingen aan zijn toetsingsbevoegdheid worden ingevoerd. Dat betekent uiteraard niet dat de Raad voortaan zelf een opportuniteitsbeoordeling mag uitvoeren of zonder meer in de plaats van het bestuur kan treden. Het blijft aan de Raad voor Vergunningsbetwistingen om in elk concreet geval zelf te beoordelen of en in welke mate de vergunningverlenende overheid over beleidsvrijheid beschikt, en of bijgevolg een terughoudende wettigheidstoetsing aangewezen is.

Meer rechtszekerheid, maar ook meer rechtsbescherming?

De doelstelling van de Vlaamse Regering is duidelijk: omgevingsvergunningen moeten rechtszekerder worden en procedures mogen niet nodeloos aanslepen. Dat is op zich begrijpelijk. Zowel vergunninghouders als omwonenden en lokale besturen hebben er belang bij dat geschillen binnen een redelijke termijn worden beslecht.

Toch heeft het verleden al aangetoond dat het streven naar snellere procedures niet ten koste mag gaan van het recht op toegang tot de rechter.

Wordt het met deze hervorming dan daadwerkelijk moeilijker om een omgevingsvergunning aan te vechten? Niet noodzakelijk. De nieuwe hervorming lijkt op verschillende punten rekening te houden met de eerdere kritiek van het Grondwettelijk Hof en de Raad van State. Dat neemt niet weg dat de concrete toepassing van de nieuwe belangvereiste aanleiding kan blijven geven tot discussie. De manier waarop de Raad voor Vergunningsbetwistingen de belangvereiste in de praktijk toepast, zal aldus bepalend zijn.

Voor wie een omgevingsvergunning wil bestrijden, blijft het dan ook essentieel om niet alleen mogelijke onwettigheden te identificeren, maar eveneens zorgvuldig uiteen te zetten hoe deze onwettigheden zijn persoonlijke belangen raken.

Het ontwerpdecreet moet nog door het Vlaams Parlement worden behandeld. Volgens de huidige ontwerptekst is de inwerkingtreding voorzien op 1 september 2027, al kan de Vlaamse Regering een vroegere datum bepalen.

Onze specialisten overheids- en omgevingsrecht volgen deze ontwikkelingen nauwgezet op en staan zowel ontwikkelaars, bouwheren en andere vergunninghouders, lokale besturen en (andere) belanghebbenden bij in vergunningsprocedures en geschillen voor de Raad voor Vergunningsbetwistingen.

Wil u hierover graag meer weten, contacteer dan één van onze specialisten omgevingsrecht.